Marc van Oostendorp #6: Het afdelingslied van West-Graftdijk

Marc van Oostendorp is taalkundige bij het Meertens Instituut en de Universiteit van Leiden. Allemaal dankzij de radio. Want op zijn twaalfde zette zijn vader eens, tijdens een lange autorit, de radio aan en hoorde hij een taalprogramma van de NOS. Toen wist hij dat hij taalkundige wilde worden.

#6: Het afdelingslied van West-Graftdijk

Door: Marc van Oostendorp | Foto: Saskia Aukema

Hoe klinken oude idealen? De beste gok is: als het

Socialistisch radionieuws in het Esperanto

uit 1956. De VARA zond het in de jaren vijftig jarenlang iedere week uit, als vriendendienst voor de Federatie van Arbeiders-esperantisten. Op die manier konden mensen in heel Nederland de kunsttaal horen die in 1887 door de Pools-Joodse oogarts L.L. Zamenhof gepubliceerd was. Deze kunsttaal zou, volgens de socialisten, arbeiders uit alle landen dichter tot elkaar brengen; zo zouden zij zich voortaan niet langer door de kapitalisten laten verleiden aan oorlogen mee te doen en dan zou het vanzelf overal vrede worden . De taal hóórde bij het vegetarianisme, het pacifisme en het socialisme.

Het is moeilijk voor te stellen dat een omroep anno 2015 nog iedere week zo’n rubriek zou uitzenden: voor zoveel luisteraars per definitie onverstaanbare berichten de wereld inzenden, met als doel de wereld een beetje beter te maken.

In 1987 was het Esperanto honderd jaar oud. Op de Nederlandse radio werd dat gevierd met een uitzending van het historische documentaireprogramma Het spoor terug. De mensen die aan het woord kwamen behoorden natuurlijk al niet meer tot de eerste generatie – die ook in Nederland rond het einde van de negentiende eeuw was ontstaan – maar het waren nog wel de mensen die het socialistisch radionieuws in het Esperanto moeten hebben gehoord.

Je hoort de leden van de afdeling West-Graftdijk die persoonlijk in het dorp en de wijde omgeving gingen folderen om zo nieuwe aanhangers te krijgen. Je hoort het afdelingslied, met een aandoenlijk Nederlands accent. En je hoort de ingenieur Toon Witkam die meende met zijn ‘Bedrijf voor systeemontwikkeling’ (BSO) een praktische toepassing voor de kunsttaal gevonden te hebben, als hulpmiddel voor vertaalcomputers.
De uitzending uit 1987 was al behoorlijk melancholiek. De wereld had in die tijd allang besloten dat honderd jaar uitproberen lang genoeg was geweest – dat deze groep idealisten (nooit is er trouwens iemand omgebracht of zelfs gemolesteerd omwille van hun ideaal – kom daar maar eens om bij andere idealen) hun langste tijd gehad hadden.

Inmiddels zijn we alweer vijfentwintig jaar verder. Veel van de idealisten die in Het spoor terug te horen waren, zijn inmiddels overleden; en dat geldt waarschijnlijk ook voor de specifieke idealen die ze hadden. In West-Graftdijk wordt geen afdelingslied meer gezongen en het bedrijf BSO is verdwenen, overspoeld door Google Translate.
Opmerkelijk genoeg lijkt het Esperanto niet klein te krijgen. Mensen leren haar nu via het internet en gebruiken haar daar ook: de betrekkelijk kleine, over de hele wereld verspreide groep geïnteresseerden kan digitaal natuurlijk op een veel goedkopere manier bediend worden dan in 1987 viel te voorzien. Google Translate biedt de mogelijkheid om webpagina’s van en naar het Esperanto te vertalen. En zelfs het socialistisch radionieuws is op deze manier weer te horen: niet langer via de VARA, maar via de website en podcasts van de Chinese staatsradio.

Meer columns